de studiekeuze in de schaduw van diplomafetisjisme en statusangst.

Vraag een jongere waarom hij koos voor een bepaalde opleiding en je krijgt een persoonlijk verhaal. Interesses, talent, een toekomstdroom. Zelden hoor je: omdat mijn omgeving dat van mij verwachtte. Toch is dat voor velen de echte drijfveer achter de keuze.

Uit onderzoek van Randstad blijkt dat studiekeuze in 2026 nog vaak meer zegt over de omgeving van een jongere dan over de jongere zelf. Niet altijd via expliciete druk, maar als gevolg van wat als vanzelfsprekend geldt: wat slim is, wat haalbaar is, wat een gewoonte is, wat ambitieus klinkt in een bepaald milieu.

Jongeren kiezen niet in een vacuüm. Tegen de tijd dat ze hun eigen overwegingen meenemen, liggen hun opties al grotendeels vast. En die leiden hen dikwijls weg van waar ze echt zouden kunnen floreren. Opmerkelijk: bijna 40% van de Belgen zou een ander beroep kiezen als ze daartoe de kans kregen.

diplomafetisjisme

Nochtans weten we het probleem al decennialang correct te benoemen. Het zit in hardnekkige misvattingen. Een TSO-opleiding is minder waard dan een ASO-opleiding. De hogeschool is minder prestigieus dan de universiteit. Praktisch werk levert minder status op dan theoretisch bezig zijn. 
Beleidsmakers lanceerden campagnes, hervormden structuren, bedachten slogans. Het mocht niet baten. Nog steeds vindt bijna de helft van de Belgen (49%) een hogeschooldiploma minder waard dan een universitair diploma. En 43% schat een TSO-diploma als kwalitatief lager in dan een ASO-diploma. De overtuiging dat een technisch diploma minder waard is, is dus springlevend. 
En het zijn niet de oudere generaties die het hardst vasthouden aan deze vooroordelen. Het zijn ook de overtuigingen van de jongeren.

wie zit echt aan het stuur?

Een studiekeuze groeit langzaam. Gevoed door jaren van kleine signalen, verwachtingen en voorbeelden. Drie actoren spelen daarin een bijzonder grote rol.

Ouders sturen bewust of onbewust vanuit een arbeidsmarkt die niet meer bestaat. Eéntje zonder AI, waarin een diploma veel meer dan vandaag een toegangsticket was tot een stabiele loopbaan. Die zekerheid is verdwenen, maar de reflex bleef. Het resultaat: goedbedoeld studieadvies, ingegeven door risicobeperking. ‘Opties openhouden’. ‘Geen deuren sluiten’. ‘Kiezen voor zekerheid’. Het klinkt verstandig, maar wie stuurt op veiligheid, stuurt tegelijkertijd weg van intrinsieke motivatie. En belandt vandaag in een beroep dat zowel op het vlak van jobinhoud als qua zekerheid niet de juiste match is.

Leerkrachten en begeleiders voeren de gesprekken die studiekeuzes concreet maken. Ze benoemen wat ze als talent zien. Ze geven aan wat ze ‘realistisch’ achten. En daar zit een groot risico: wanneer een leerling op een cruciaal moment op basis van een vooroordeel het signaal krijgt dat een bepaalde richting niets voor hem of haar is (lees zeker het verhaal van Karolien), bestendigt de school daarmee de ongelijkheid die ze zou moeten helpen doorbreken.

De samenleving doet de rest. De beïnvloeding zit in de vragen op een familiefeestje. ‘Wat studeert je kind?’ lijkt een onschuldige vraag, maar is dat vaak niet. En zolang ‘laaggeschoold’ en ‘hooggeschoold’ gangbare termen zijn, terwijl ze niets zeggen over complexiteit of vakmanschap en zolang ASO impliciet geldt als de echte opleiding en TSO en BSO als plan B voor wie het niet haalt, verandert er structureel weinig.

het prijskaartje

Elk talent dat niet kan floreren is er één te veel. Maar de prijs die we met z'n allen betalen voor ingeperkte studiekeuzes is veel hoger.

Talent dat fout terechtkomt. De chronische tekorten aan technische en praktijkgerichte profielen worden toegeschreven aan een tekort aan kandidaten. Maar die schaarste is mee gecreëerd door hoe we naar de opleidingen kijken die deze profielen afleveren. Zolang een keuze voor techniek als een afwijking wordt gezien in plaats van een volwaardige optie, blijft het instroomprobleem bestaan. Er is een structurele onderbenutting van talent omdat we het systematisch de verkeerde richting uitsturen.

Vals gevoel van zekerheid. De stelling dat een academisch traject meer toekomstzekerheid biedt, klopt steeds minder. Jobs die draaien op routinematige cognitieve taken staan het zwaarst onder druk van de AI-evolutie. Technische, sociale en ambachtelijke beroepen houden beter stand. Wie kiest voor veiligheid op basis van een verouderd beeld, kiest vandaag net voor de meest kwetsbare positie.

Werk zonder overtuiging, op grote schaal. Voor één Belg op vier was de keuze voor hun beroep een negatieve keuze. Niet wat ze wilden, maar wat overbleef. Dat vertaalt zich in minder engagement, minder initiatief en een grotere afstand tot werk. Bekeken over een hele arbeidsmarkt: een structurele rem op productiviteit en wendbaarheid.

een ander narratief

De structurele oplossing zit in hoe we naar talentontwikkeling kijken: niet als iets dat bepaald wordt door één studiekeuze op zestien jaar, maar als iets dat een loopbaan lang evolueert en vele vormen aanneemt. Dat vraagt een ander narratief over groei en ontwikkeling en over wat een diploma waard is. Daarbij is voor elk van ons een rol weggelegd.

Zolang bepaalde richtingen systematisch meer status krijgen, is echte keuzevrijheid een illusie en blijven we talent de verkeerde kant opsturen. Weg van wat voor hen werkt. En van wat de arbeidsmarkt nodig heeft.

De kaarten van de jongeren worden geschud door ouders, leerkrachten en een samenleving die nog steeds in de ban is van diplomafetisjisme en statusangst. 

De kiem voor echte verandering schuilt in elke ouder die vraagt waar een kind energie van krijgt, elke leerkracht die talent loskoppelt van een onderwijsvorm, elke werkgever die een vacature herschrijft op basis van vaardigheden.